آشنایی با بورس انرژی و بازارهای برق

 

 

 

دریافت فایل آموزشی (برای شرکت‌های توزیع نیروی برق)

دریاقت فایل آموزشی (برای شرکت‌های برق منطقه ای و نیروگاه‌ها)

فهرست مندرجات

بازارهای مالی چیست؟

بازار پول

بازار سرمايه

انواع بورس کدام است؟

وظايف كارگزار: 

بورس اوراق بهادار و فرابورس چیست؟

بورس کالا چیست؟

انواع محصولات مورد معامله در بورس کالا

بورس انرژی چیست؟

انواع بازارهای برق(از حیث کالا) 

انواع بازارهای برق(از حیث زمانی) 

مشخصات قراردادهای سلف موازی استاندارد برق: 

نحوه و فرآیند انجام معاملات: 

مشخصات سفارشهای خرید و فروش در بورس برق: 

وضعیتهای اعمال: 

مکانیسم قیمت گذاری در بورسهای برق: 

اصول اقتصادی پیشنهاد قیمت در بورس انرژی: 

ابزارهای مشتقه در بازار برق.. 

معرفی قرارداد آتی: 

بازیگران بازار آتی چه کسانی هستند؟

معرفی قراردادهای اختیار معامله: 

نحوه پوشش ریسک: 

نتیجه گیری: 

 

بازارهای مالی چیست؟

تقسيم بندي بازار ها (بازار هاي مالي ) بر اساس مدت زمان بدين گونه است :

 بازار پول

در اين بازار ابزارهايي دادوستد مي‌شوند که سررسيد آنها حداکثر يک سال است. در ایران به سیستم بانکی بازار پول می‌گویند

 بازار سرمايه

 در بازار سرمايه ابزارهايي است که سررسيد آنها بيشتر از يک سال است وهمچنين ابزارهاي بدون سررسيد دادو ستد مي‌شوند مانند سهام. بازار بورس در ایران بازار سرمایه است.

انواع بورس کدام است؟

در ایران 4 نوع بورس وجود دارد که عبارتند از:

1: بورس اوراق بهادار  2: فرابورس   3: بورس کالا  4: بورس انرژی

دربورس افراد حقيقي و حقوقي توسط کارگزاران خود به دادوستد مي پردازند و در آن خريدار و فروشنده مي توانند يک فرد يا يک شرکت باشند.

معاملات در بورس از طریق کارگزاران صورت می‌گیرد، شرکت‌های کارگزاری، شرکت‌های حقوقی هستند که به عنوان شرکت‌های طرف درگیر با بورس محسوب می‌شوند و مشتریان از طریق کارگزار خرید و کارگزار فروش در بورس اقدام به معامله می‌نمایند.

وظايف كارگزار:

انجام معامله

اداره حساب سرمايه گذاري اشخاص

مشاوره و راهنمايي و معرفي شركت براي پذيرش در بورس

بورس اوراق بهادار و فرابورس چیست؟

بورس اوراق بهادار به معناي يک بازار متشکل و رسمي سرمايه است، که درآن سهام شرکت‌ها و اوراق مشارکت، تحت ضوابط و مقررات خاص، مورد معامله قرارمي گيرد.

بورس کالا چیست؟

بورس كالا (Commodity Exchange) يك بازار متشكل و سازمان يافته‌اي است كه در آن بطور منظم، كالاي معيني با سازوكاري خاص، مورد معامله قرار مي‌گيرد . امروزه طبقه‌بندي‌هاي متعددي براي يك بورس كالايي وجود دارد. اما گسترش بازارهاي بخش مالي و حقيقي اقتصاد سبب شده چندين نوع از بررسي ها در قالب يك تشكل متمركز قرار داشته باشند.

انواع محصولات مورد معامله در بورس کالا

کالاهای صنعتی و معدنی (انواع تیرآهن و میلگرد، نبشی، ناودانی، انواع ورق، آلومینیوم، مس، شمش طلا، سنگ آهن، قراضه و . . . )

فراورده‌ها نفتی و پتروشیمی(وکیوم باتوم، آیزوریسایکل، لوب کات، قیر، روغن، اکستراکت، انواع محصولات پلیمری و شیمیایی و . . . )

کالاهای کشاورزی (شامل کنجاله، تفاله، ذرت، شکر، پسته، پنبه، زیره، زعفران، عدس، نخود، گندم، جو، برنج، خرما، کشمش، تخم مرغ، مرغ منجمد و . . . . )

قراردادهای آتی (شامل سکه طلا، زیره سبز)

بورس انرژی چیست؟

از آنجا که یکی از بهترین و شفاف‌ترین مکانیزم‌های قیمت گذاری محصولات، عرضه آنها در بورس می‌باشد، در اوایل دهه 80 ایده تاسیس بورسی برای انجام معاملات نفت طی فرآیندی مشترک میان وزارتخانه های نفت و اقتصاد شکل گرفت. در فاز نخست برای محقق شدن این ایده در اواخر بهمن 1386 مبادلات فرآورده های نفت و پتروشیمی در بازار سرمایه آغاز گردید.

از سویی با وجود زیرساخت‌های موجود در صنعت برق کشور که آن را از کشورهای منطقه متمایز می‌سازد، همزمان با فعالیت‌ها در راستای شکل گیری بورس نفت، لزوم راه اندازی بورس برق در ادامه توسعه بازار برق کشور احساس شد. در خرداد 87 شورای عالی بورس موافقت اصولی خود را با تاسیس بورس برق اعلام نمود. در این بین تشکیل بازاری منسجم برای در بر گیری همه کالاهای از جنس انرژی و تشکیل بورسی جامع و واحد برای معاملات انواع حامل‌های انرژی پیشنهاد شد.

تلاش‌ها برای ورود نفت و سایر حامل‌های انرژی به بازار سرمایه و تعیین قیمت این محصولات در بورس ، اوایل سال 1390 شکل دیگری یافت. در این سال شورای عالی بورس تصمیم گرفت بورسی را با محوریت حامل‌های انرژی شکل دهد.

شورای عالی بورس و اوراق بهادار در جلسه 30/3/1390 با تجمیع درخواست‌های جداگانه برای راه اندازی بورس نفت و برق به راه اندازی بورس انرژی رای داد. بر این اساس بورس انرژی به عنوان چهارمین بورس کشور جهت عرضه محصولات نفت و مشتقات نفتی ، برق، گاز طبیعی ، زغال سنگ ، حق آلودگی و سایر حامل‌های انرژی شکل گرفت.

متعاقب صدور مجوز فعالیت بورس انرژی و برای تعیین گروه‌های سهامداری این بورس، سازمان بورس و اوراق بهادار، فراخوانی را در تاریخ 5/4/1390  جهت مشارکت نهادهای مالی و فعالان صنعت نفت ، گاز و فراورده های نفتی، برق و با قید ترکیب 60 درصد نهادهای مالی ، 20 درصد فعالان صنعت برق و نفت و 20 درصد عموم مردم و سقف 5/2 درصد برای هر متقاضی منتشر نمود.

انواع بازارهای بورس انرژی

بورس انرژی دارای سه بازار فیزیکی، مشتقه و فرعی می‌باشد. بازار فیزیکی شامل سه تابلوی برق، نفت و گاز، و تابلوی سایر حامل‌های انرژی و بازار مشتقه شامل سه تابلوی قرارداد سلف موازی استاندارد، قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله می‌باشد.

 

 

بازار

رینگ

تابلو

فیزیکی

داخلی - بین الملل

برق

نفت و گاز

سایر حاملهای انرژی

مشتقه

داخلی - بین الملل

قرارداد سلف موازی استاندارد

قرارداد آتی

قرارداد اختیار معامله

فرعی

داخلی

 

بین الملل

 
 

کالاهای قابل پذیرش در بورس انرژی:

 با توجه به جلسه تفکیک فرآورده های نفتی  مورخ ۱۳۹۲/۰۲/۱۴ در سازمان بورس و اوراق بهادار کالا های قابل پذیرش در بورس انرژی بدین شرح اعلام شده است: 

 

انواع نفت خام انواع نفت سفید
نفت کوره و مازوت انواع گازهای طبیعی
کلیه میعانات گازی انواع گازوئیل
انواع نفتا انواع بنزین
انواع سوخت جت هیدروژن
گاز مایع انواع زغال سنگ و زغال چوب
قطران کلیه حلال ها
متانول اتانول
آیزوفید ها اکستراکت
انواع برش های سنگین انواع لایت اند (Light End)

در مورد سایر کالاهایی که در آینده جهت پذیرش در هریک از بورسها مطرح می گردند ملاک تصمیم گیری ماهیت ذاتی کالا می باشد و در صورتی که کالا های مورد بررسی ماهیت انرژی داشته باشند در بورس انرژی معامله خواهند شد.

 

کالاهای پذیرش شده و قابل معامله در بورس انرژی

فهرست کالاهای پذیرش شده و قابل معامله در بورس انرژی (اینجا)

کارمزد های معاملات در بورس انرژی

جزئیات کارمزد های معاملات در بورس انرژی (اینجا)

محاسبه گر کارمزد بورس انرژی (مخصوص فعالان بازار برق)

محاسبه گر کارمزد بورس انرژی (مخصوص فعالان بازار فیزیکی)

انواع قراردادهای قابل معامله در بورس انرژی

قرارداد نقدی:

 قراردادی است که در بازار فیزیکی معامله می­شود و براساس آن، پرداخت بهای کالای مورد معامله و تحویل آن در هنگام معامله و براساس دستورالعمل تسویه و پایاپای بورس انرژی (مصوب هیئت مدیره سازمان) انجام می‌شود.

 قرارداد نسیه:

قراردادی است که در بازار فیزیکی معامله می­شود و براساس آن، کالا در هنگام معامله تحویل و بهای آن در تاریخ   سررسید و براساس دستورالعمل تسویه و پایاپای پرداخت می‌گردد.

   قرارداد سلف:

قراردادی است که در بازار فیزیکی معامله می­شود و براساس آن، کالا در زمانی مشخص در آینده تحویل گردیده و بهای آن در هنگام معامله و براساس دستورالعمل تسویه و پایاپای بورس انرژی (مصوب هیئت مدیره سازمان) پرداخت می‌گردد.

  قرارداد کشف پریمیوم:

قراردادی است که در بازار فیزیکی معامله می­شود و طی آن مابه التفاوتی، مورد توافق طرفین معامله قرار می‌گیرد و طرفین متعهد می‌شوند که در زمان مشخصی در آینده (تحویل، حمل یا بارگیری) کالا را بر اساس قیمت نهایی ( قیمت مبنا بعلاوۀ مابه التفاوت توافق شده) معامله نمایند. خریدار بخشی از ثمن معامله را در زمان توافق، به فروشنده پرداخت و تسویه مابقی وجه متعاقباً و بر اساس شرایطی انجام می‌شود که در زمان عقد قرارداد مشخص می‌گردد.

   قرارداد سلف موازی:

قراردادی است که در بازار مشتقه معامله می­شود و  براساس آن مقدار معینی از دارایی پایه براساس مشخصات قرارداد سلف موازی استاندارد به فروش می‌رسد. وجه قرارداد مذکور باید در هنگام معامله و طبق زمانبندی تعیین شده در مشخصات قرارداد پرداخت و دارایی پایه در سررسید تحویل شود. در طول دورۀ معاملاتی قرارداد، خریداران می‌توانند به فروش قرارداد سلف موازی استاندارد به میزان خریداری شده به شخص دیگری اقدام نمایند. این دو قرارداد ازهم مستقل هستند و فروشنده به استناد گواهی سلف موازی استاندارد، خریدار را به فروشنده اولیه  جهت تحویل فیزیکی حواله می‌دهد. در این حالت پذیرندۀ حواله مسئولیت مراجعه به فروشنده اولیه را پذیرفته و حق رجوع به فروشنده در معامله ثانویه را ندارد.

  قرارداد آتی :

قراردادی است که در بازار مشتقه معامله می­شود و فروشنده براساس آن متعهد می‌شود در سررسید معین، مقدار معینی از کالای مشخص را به قیمتی که الان تعیین می‌کنند بفروشد و در مقابل طرف دیگر قرارداد متعهد می‌شود آن کالا را با آن مشخصات خریداری کند و برای جلوگیری از امتناع طرفین از انجام قرارداد، طرفین به صورت شرط ضمن عقد متعهد می‌شوند مبلغی را به ‌عنوان وجه تضمین نزد اتاق پایاپای بگذارند و متعهد می‌شوند متناسب با تغییرات قیمت آتی، وجه تضمین را تعدیل کنند و اتاق پایاپای از طرف آنان وکالت دارد متناسب با تغییرات، بخشی از وجه تضمین هر یک از طرفین را به عنوان اباحه تصرف در اختیار دیگری قرار دهد و او حق استفاده از آن را خواهد داشت تا در سررسید با هم تسویه کنند.

  قرارداد اختیار معامله:

  اوراق بهاداری است که به موجب آن فروشنده اوراق متعهد می‌شود در صورت درخواست خریدار، مقدار مشخصی از دارایی  پایه را به قیمت اعمال معامله کند. خریدار اوراق می‌تواند در زمان یا زمان‌های معینی در آینده طبق قرارداد، معامله را انجام دهد. فروشندۀ اوراق اختیار معامله در قبال این تعهد، مبلغ معینی از خریدار اوراق دریافت می‌کند. برای جلوگیری از امتناع فروشنده اوراق از انجام قرارداد، فروشنده ضمن قرارداد متعهد می‌شود مبلغی را به عنوان وجه تضمین نزد کارگزار بورس یا اتاق پایاپای قرار دهد و متناسب با تغییرات قیمت اوراق اختیار معامله، آن را تعدیل کند. هر یک از خریدار و فروشنده می‌توانند در مقابل مبلغی معین، اختیار یا تعهد خود را به شخص ثالثی واگذار کنند که وی جایگزین آنها خواهد بود. اوراق اختیار معامله می‌تواند به صورت اختیار فروش یا خرید باشد.

انواع بازارهای برق(از حیث کالا)

  1. بازار انرژی
  2. خدمات جانبی
  3. انتقال

بازار انرژی: بازار معاملات خود توان مصرفی به بازار انرژی موسوم است. معاملات برق در بورس انرژی همان معاملات توان ظاهری برق می‌باشد. گرچه قرار است در فازهای آینده بازار خدمات جانبی و انتقال نیز در این بورس صورت گیرد.

بازار خدمات جانبی: همان بازار توان راکتیو و خدمات رزرو و ظرفیت و سایر خدماتی که برای حفظ توان ظاهری در شبکه مورد نیاز است.

بازار انتقال: بازاریست که در آن خدمات انتقال انرژی الکتریکی مورد معامله قرار می‌گیرد.

 

انواع بازارهای برق(از حیث زمانی)

 

  1. بازار سلف: قرارداد سلف قراردادی است که در آن خریدار و فروشنده کالا برای زمان تحویل معین در آینده و مقدار مشخصی از کالا به قیمت توافقی به تفاهم می‌رسند. این نوع بازار قرار است در بورس انرژی ایران راه اندازی گردد.
  2. بازار روز بعد: در اغلب بازارهای برق برای تولید و مصرف در ساعات روز بعد برنامه ریزی می‌شود این بازار در ایران به بازار روزفروش معروف است.
  3. بازار لحظه ای: با توجه به تغییرات سمت بار و سمت تولید ایجاد تعادل در بازه‌ها زمانی کمتر از یک ساعت نیز الزامیست.

 

در بورس انرژی در فاز اول قرار است که معاملات سلف برق تحت عنوان سلف موازی استاندارد صورت گیرد و معاملات برق از سه روز جلوتر به بعد امکان پذیر است و معاملات بازار روز بعد و بازار لحظه ای فعلا در بورس انرژی مورد معامله قرار نخواهد گرفت.

مشخصات قراردادهای سلف موازی استاندارد برق:

دریافت مشخصات

 

نحوه و فرآیند انجام معاملات:

دریافت کد معاملاتی در بورس انرژی

مشتریان بورس انرژی اعم از خریداران و فروشندگان موظفند که قبل از انجام معاملات در بورس اقدام به اخذ کد نمایند. لذا فرآیند انجام کار به این صورت می‌باشد:

مدارک لازم جهت صدور کد معاملاتی در بورس انرژی

الف: تکمیل فرم های زیر

1- فرم احراز هویت مشتریان حقوقی  2- فرم درخواست کد مشتریان حقوقي  3- بیانیه ریسک (این فرم تنها مخصوص مشتریان فعال در بازار مشتقه می باشد که در حال حاضر تنها فعالان بازار برق بورس انرژی می بایست این فرم را تکمیل نمایند)

ب: به همراه فرم های تکمیل شده فوق، متقاضیان می بایست مستندات زیر را به همراه فرم های تکمیل شده برای کارگزاری مبین سرمایه ارسال فرمایند:

1- اطلاعات در خصوص اساسنامه، شناسه ملی، شرکتنامه، آگهی روزنامة رسمی درخصوص تأسیس وآخرین تغییرات آن، آگهی آخرین تغییرات مدیران وصاحبان امضای مجاز، ترکیب سهامداران، مالکان یا شرکاء بالای ده درصد، مؤسسان، اعضای هیأت مدیره و مدیرعامل، بازرسان، حسابرسان ونشانی اقامتگاه آنان؛

2- اصل (یا کپی برابر با اصل) مدرک شناسایی صاحبان امضای مجاز و اعضای هیأت مدیره شامل شناسنامه وکارت ملی وکپی مصدق تمامی صفحات مدارک مذکور

پس از دریافت کد معاملاتی مشتریان می‌توانند اقدام به معامله نمایند. برای معاملات، مشتریان موظفند قبل از شروع تالارهای بورس انرژی سفارش خرید خود را به کارگزار ارسال نمایند. برای دریافت فرم مربوطه بر روی لینک های زیر کلیک نمایید.

فرم سفارش خرید بازار برق

فرم سفارش فروش بازار برق

فرم سفارش خرید بازار فیزیکی

مشخصات سفارش‌های خرید و فروش در بورس برق:

سفارش‌های برق چهار نوع می‌باشد:

1-بار پایه 2-کم باری 3- میان باری 4-پرباری

زمان بازگشایی و سررسید قراردادها:

 

روزانه: سه روز قبل

هفتگی: سه هفته قبل

ماهانه: یک ماه قبل

فصلی: یک فصل قبل 

سالیانه: یکسال قبل

زمان سررسید تمام قراردادهای فوق، تا سه روز قبل از موعد تحویل است.

وضعیتهای اعمال:

منظور از وضعیتهای اعمال همان اعتبار سفارش و نحوه حضور سفارش در تالار معاملاتی بورس می باشد که عبارتند از:

الف)همه یا هیچ: در این حالت چنانچه دستور به طور کامل قابل اجرا باشد، اجرا شده و در غیر این صورت در تالار معاملات باقی می‌ماند تا زمانی که قابلیت اجرا به شکل کامل را پیدا نماید به طور مثال فرض نمایید که یک تولید کننده، سفارش فروش 20 مگاوات را با شرایط همه یا هیچ در تالار بورس وارد نماید در این صورت سیستم معاملات (کلیرینگ)  بورس تا زمان سررسید دستور سعی در فروش همه 20 مگاوات دارد. چنانچه دستور در این فاصله به طور کامل اجرا نشد از سیستم تالار بورس خارج می‌گردد. این نوع وضعیت اعمال از آنجایی که تولید برق تقسیم پذیر نیست کاربرد زیادی برای فروشندگان در بازار برق دارد.

ب)تمام یا بخشی: در این حالت سفارشات می‌توانند به شکل جزیی نیز با سفارشات طرف مقابل حتی با نسبت‌ها کمتری از کل سفارش اولیه نیز معامله شوند. در این حالت بخش اعمال نشده از قرارداد در تالار بورس باقی می‌ماند. این نوع سفارش کاربرد زیادی برای خریداران بازار برق دارد.

ج)پر کن یا بکش: در این حالت چنانچه تمام سفارش در یک زمان خاص انجام نشود از تالار معاملات خارج می‌شود

د)پر کن و بکش: در این حالت چنانچه تمام یا بخشی از سفارش در یک زمان خاص انجام نشود قسمت باقیمانده از تالار معاملات خارج می‌شود.

 

مکانیسم قیمت گذاری در بورسهای برق:

اینجا:

اصول اقتصادی پیشنهاد قیمت در بورس انرژی:

اینجا:

 

ابزارهای مشتقه در بازار برق

 

در بورس انرژی قرار است در فازهای بعدی، علاوه بر سلف موازی استاندارد برق، ابزارهای مشتقه دیگری همچون قراردادهای آتی برق (Future Contract) و اختیار معامله (Option) نیز معامله گردد. این ابزارها از مهمترین ابزارهای مشتقه در بازارهای مالی محسوب می‌شوند که نقش مهمی در بورس‌ها مطرح دنیا از جمله بورس‌ها انرژی اروپا و آمریکا ایفا می‌نمایند. لذا آشنایی با این ابزارهای مالی و نحوه کارکرد آنها برای مدیران صنعت برق حائز اهمیت می‌باشد.

در این بخش به معرفی این دو ابزار مشتقه خواهیم پرداخت:

معرفی قرارداد آتی:

معامله‌گر با خرید یک قرارداد آتی متعهد می‌شود که کالایی را در سررسید با شرایط مشخص و قیمت مشخص مبادله نماید. خریدار قراردار آتی متعهد به خرید کالا در سرسید و فروشنده قرارداد آتی متعهد به فروش محصول در سررسید می‌باشد. براي جلوگيري از امتناع طرفين از انجام قرارداد، طرفين به صورت شرط ضمن عقد متعهد مي‌شوند مبلغي را به‌عنوان وجه تضمين، نزد اتاق پاياپاي بگذارند و متعهد مي‌شوند متناسب با تغييرات قيمت آتي، وجه تضمين را تعديل کنند و اتاق پاياپاي از طرف آنان وکالت دارد متناسب با تغييرات، بخشي از وجه تضمين هر يک از طرفين را به عنوان اباحه تصرف و در اختيار ديگري قرار دهد و او حق استفاده از آن را خواهد داشت تا در سررسيد با هم تسويه کنند.

در بازار آتی دو عنصر وجود دارد: 1. متعهد فروش 2. متعهد خرید

متعهد فروش شرکت A طی قرارداد آتی متعهد می‌گردد که دارایی پایه (مثلا 10مگاوات برق بار پایه) 2 ماه بعد (فرضاً 30/07/91) به قیمت الان بازار آتی مثلا به ازاء هر مگاوات 16,000ریال به متعهد خرید شرکت B که تعهد خرید دارد تحویل دهد. اگر متعهد خرید و فروش قیمت قرارداد را قبول نمایند این قرار داد بین این دو منعقد می‌گردد. درواقع یک قرارداد آتی برق بین این دو شرکت شکل گرفته است. فعلا نوعی قرارداد سلف بین خریدار و فروشنده شکل گرفته است؛ با این تفاوت که خریدار، ارزش معامله را در تاریخ انعقاد قرارداد به فروشنده پرداخت نمی‌کند بلکه متعهد خرید و متعهد فروش هر دو نفر در این قرارداد آتی درصدی از ارزش معامله را فرضاً 20 درصد (20%*16,000ریال*10,000=32,000,000ریال) نزد اتاق پایاپای بورس انرژی خواهند گذاشت (که به آن وجه تضمین گفته می‌شود). حال اگر فردای همان روز قیمت بازاری قراردادآتی (10مگاوات برق بارپایه تحویلی 30/07/91) 16,500ریال گردد آنگاه متعهد فروش به علت اینکه همین محصول را دیروز به قیمت 16,000ریال فروخته است به ازاء هر مگاوات 500 ریال ضرر کرده است لذا مبلغ 500*10,000=5,000,000 ریال از وجه تضمین متعهد فروش، شرکت A برداشت و به حساب وجه تضمین متعهد خرید، شرکت B اضافه خواهد شد. و برعکس، اگر قیمت 15,500ریال گردد مبلغ 5,000,000 ریال از حساب متعهد خرید، شرکت B برداشت و به حساب متعهد فروش، شرکت A واریز خواهد شد به این عملیات تسویه روزانه حسابها یا اصطلاحا Mark to Market  گویند. این عملیات تسویه روزانه تا زمان سررسید قرارداد آتی یعنی 30/07/91 ادامه خواهد داشت.

هر کدام از طرفین قرارداد می‌تواند قبل از سررسید به سه روش زیر از تعهد خود خارج شوند:

الف: واگذاری قرارداد به شخص دیگر (اخذ موقعیت معکوس) قبل از سررسید

ب: تحویل یا دریافت محصول در زمان سررسید

ج: تسویه نقدی قرارداد در سررسید

فرض کنید قیمت قرارداد آتی یک هفته بعد از انعقاد قرارداد 17,500ریال گردد آنگاه متعهد خرید شرکت B در هر مگاوات 1,500ریال سود کرده است اگر متعهد خرید بخواهد از بازار خارج شود می‌تواند یک قرارداد آتی دیگری منعقد نماید با این تفاوت که تعهد فروش یگیرد در این صورت متعهد خرید موقعیت کلی خود را بسته و از بازار خارج می‌گردد. و در مجموع 1,500ریال در هر مگاوات سود برده است. در اصطلاح به این عمل اخذ موقعیت معکوس برای بستن قرارداد و خارج شدن از بازار می‌گویند. لازم به ذکر است این روش معمول ترین روش تسویه قراردادهای آتی است. و تقریبا 99 درصد قراردادهای آتی به این روش تسویه می‌شود.

حال فرض کنید هیچ یک از شرکت‌ها A و B قرارداد آتی خود را تا سررسید قرارداد تاریخ 30/07/91 با اخذ موقعیت معکوس نبندند آنگاه آنها مجبور خواهند شد قرارداد را یا تسویه نقدی نهایی و یا تسویه فیزیکی کنند.

نکته مهم: قیمت قرارداد آتی در روز سررسید حتما با قیمت نقدی در بازار برابر خواهد بود.

فرض کنید قیمت نقدی برق دربازار در تاریخ 30/07/91 ، برابر با 15,000ریال باشد در این روز قیمت آتی برق نیز حتما 15,000ریال خواهد بود، آنگاه شرکت A که دو ماه قبل قرارداد آتی 10 مگاوات برق با شرکت B با قیمت 16,000ریال منعقد نموده است و متعهد فروش نیز بوده است در هر مگاوات 1,000 ریال سود کرده است و به حساب وجه تضمین اش 10,000*1,000ریال=1,000,0000ریال واریز و از حساب شرکت B همین مقدار پول برداشت خواهد شد. و در نهایت قرارداد تسویه نقدی می‌شود. اگر شرکت‌هایA و B توافق کنند که تسویه فیزیکی انجام دهند در این صورت شرکت A از بازار به قیمت 15,000ریال برق تهیه خواهد کرد و به شرکت B تحویل می‌دهد ولی شرکت B موظف است 16,000ریال در هر مگاوات به شرکت A پرداخت نماید. در این صورت شرکت A، 10,000,000 از این قرارداد سود خواهد برد. نتیجه سود و زیان نحوه تسویه در سررسید در هر دو روش یکی است. بنابراین به علت هزینه‌ها بیشتر تسویه فیزیکی معامله گران ترجیح می‌دهند در سررسید تسویه نقدی نمایند.

قیمت قرارداد آتی یک کالا بر چه اساسی تعین می‌گردد؟

فرمول قیمت قرارداد آتی به صورت زیر می‌باشد:

اثرات رفاهی - هزینه بهره قیمت نقدی کالای مورد نظر + قیمت نقدی کالای مورد نظر= قیمت قرارداد آتی

یعنی قیمت قرارداد آتی مثلا برق کاملا وابسته به قیمت نقدی آن خواهد بود و تقریبا برابر با قیمت نقدی خواهد بود گرچه ممکن است درصدی بیشتر از قیمت نقدی باشد.

در قرارداد آتی برق به علت این که هزینه‌های انبارداری وجود ندارد فرمول قیمت قرارداد آتی به صورت زیر است:

بازیگران بازار آتی چه کسانی هستند؟

الف: سرمایه گذاران    ب: پوشش دهندگان ریسک ( Hedger ) ج: آربیتراژگران

سرمایه گذاران افرادی هستند که به منظور سرمایه گذاری اقدام به انعقاد قرارداد آتی می‌نمایند و از تغییرات قیمت قرارداد آتی منتفع می‌شوند مثلا شخصی احساس میکند مثلا قیمت برق هفته دیگر حتما رشد می‌نماید او اقدام به اتخاذ موقعیت خرید در بازار آتی برق می‌گیرد آنگاه منتظر می‌ماند تا هفته دیگر. اگر قیمتها همان طور که او پیش بینی کرده بود رشد کند آنگاه او از این معامله سود خواهد برد ولی اگر قیمت ها کاهش یابد او متضرر خواهد شد. حضور این افراد سبب نقدشوندگی و کارایی بیشتر بازار خواهد شد.

پوشش دهندگان ریسک(Hedger)

اشخاص پوشش دهنده ریسک درمعاملات آتی درواقع علاقمند به حذف ریسک نوسان قيمت از کالا بوده و یا تلاش می‌نمایند تاریسک نوسان قيمت را به حداقل برسانند.

نقش هجينگ در واقع به گونه ای مانند عملکرد بيمه بوده تا از ضرر وزیان معامله گر آتی جلوگيری نماید. بنابراین ماهيت معاملات آتی ایجاد فرصت‌های بيمه ای و امنيت اقتصادی در برابر نوسانات قيمت کالا برای طبقات تجار، توليدکنندگان و نيز واسطه‌های توليدی خواهد بود. پوشش ریسک به فرد معامله گر آتی، این امکان را می‌دهد تا قيمت و سپرده‌ معاملات آتی خود را پيشاپيش برنامه ریزی نموده و از ضرر بالقوه پيش بينی نشده و یا رقابت سنگين دربازار معاملات رهایی یابد. لذا یک معامله‌گر با عمل پوشش ریسک خود، موقعيت جدیدی در بازار معاملات آتی کسب نموده و که می‌تواند برخلاف یا مساوی موقعيت و یا از نظر قيمت در بازار نقدی کالا باشد.

برای روشن شدن این مساله مثالی عددی را ارائه می‌دهیم:

فرض کنید شرکت لوله سازی A طی قراردادی با یک شرکت گازی متعهد می‌گردد 2ماه آینده 1000تن لوله تولید نماید فرضا با قیمت هر کیلو 24,000ریال این شرکت لوله سازی برنامه ریزی می‌نماید که ازماه آینده تولید را شروع نماید و برای تولید این مقدار لوله به 1200تن ورق فولادی نیاز دارد. قیمت ورق فولادی در حال حاضر 14,000ریال می‌باشد و شرکت لوله سازی با توجه به این قیمت اقدام به انعقاد قرارداد نموده است ولی اگر قیمت ورق فولادی در ماه آینده که شرکت لوله سازی A قصد خرید 1200تن را دارد ناگهان 20,000ریال شود آنگاه این شرکت عملا از این قرارداد متضرر می‌گردد. برای پوشش ریسک نوسانات قیمت ورقهای فولادی، شرکت لوله سازی A، وارد بازار آتی ورقهای فولادی می‌گردد و موقعیت تعهد خرید 1200تن (12قرارداد10 تنی آتی) ورق فولادی می‌گیرد، قیمت قرارداد آتی ورق باید عددی نزدیک به قیمت نقدی آن باشد مثلا 15,000ریال آنگاه در ماه آینده قیمت قرارداد آتی فولاد21,000ریال (چون قیمت نقدی آن20,000ریال شده است) می‌شود. در این صورت شرکت A با بستن قرارداد آتی 6,000 ریال در هر کیلو سود برده است ولی در بازار نقدی چون مجبور است 6,000ریال بیشتر از آن چیزی که برای ورق فولادی برآورد کرده بود بپردازد ضرر کرده است. دراین صورت سود و زیان بازار آتی و نقدی همدیگر را خنثی نموده و از متضرر شدن شرکت لوله سازی A ممانعت به عمل می‌آید.

معرفی قراردادهای اختیار معامله:

به طور کلی می‌توان قراردادهای اختیار معامله را به دو دسته تقسیم کرد:

  1. اختیار خرید[1] 2- اختیار فروش[2]

یک اختیار خرید در واقع این حق (و نه الزام) را به دارنده ی آن می‌دهد که دارایی موضوع قرارداد را با قیمت معین و در تاریخ مشخص یا قبل از آن بخرد. به همین ترتیب یک اختیار فروش به دارنده ی آن این حق را می‌دهد که دارایی موضوع قرارداد را با قیمت معین و در تاریخ مشخصی و یا قبل از آن بفروشد. قیمتی که در این قرارداد ذکر می‌شود قیمت توافقی یا قیمت اعمال[3] و تاریخ ذکرشده در قرارداد را، اصطلاحا سررسید اختیار معامله گویند.

اختیار خرید یا فروش هر کدام به دو حالت اروپایی[4] و آمریکایی تقسیم می‌شود. قرارداد اختیار اروپایی فقط در تاریخ سررسید قابلیت اعمال دارد در حالی که قرارداد اختیار آمریکایی در هر زمانی قبل از تاریخ سررسید یا در تاریخ سررسید قابل اعمال است.

لازم است بر این نکته تاکید کنیم که یک ورقه ی اختیار معامله به دارنده آن حق یا اختیار انجام کاری را می‌دهد نه اینکه او را ملزم به انجام کاری کند. این ویژگی وجه تمایز ورقه اختیار معامله از قراردادهای آتی است. دارنده اختیار خرید امکان این انتخاب را دارد که دارایی پایه را با قیمت معین و در زمان معین در آینده بخرد یا خیر. ولی دارنده اختیار خرید باید هزینه اختیار معامله یا قیمت قرارداد اختیار را بپردازد.

در بازارهاي اختيار معامله چهار نوع معامله گر وجود دارد:

۱. خريداران اختيار خريد

۲. فروشندگان اختيار خريد

۳. خريداران اختيار فروش

۴. فروشندگان اختيار فروش

فرض كنيد، يك سرمايه گذار به كارگزار خود خريد یک قرارداد اختيار خريد سهام شرکت سیسکو را با قيمت اعمال ۶۵ دلار و به سررسيد ماه ژوئيه سفارش مي‌دهد. كارگزار اين سفارش را به معامله گر بورس شيكاگو (CBOT) منتقل مي‌كند. اين معامله‌گر به جستجوي معامله‌گر ديگري مي‌پردازد كه مي‌خواهد قرارداد اختيار خريد سهام سیسکو را با سررسيد ماه ژوئيه را با قيمت اعمال۶۵ دلار بفروشد. با يافتن فرد مورد نظر و توافق بر سر قيمت اختيار معامله، قرارداد منعقد مي‌شود. اگرقيمت اختيار معامله را ۷ دلارفرض كنيم، با توجه به اين كه در آمريكا يك قرارداد اختيار معامله سهم، شامل يك بسته صد تايي مي‌شود، بنابراین سرمايه گذار مذکور بايد ترتيبي دهد كه ۷۰۰ دلار به حساب بورس از طريق كارگزار واریز شود. پس از اين مرحله، بورس مبلغ فوق را به حساب طرف مقابل معامله واريز مي‌كند.

درمثال فوق، سرمايه گذار برای به دست آوردن اختيار (حق) خريد ۱۰۰سهم سیسکو، ۷۰۰ دلار هزينه می‌کند. درمقابل، طرف دوم قرارداد با دريافت۷۰۰ دلار، توافق می‌کندكه درصورت اعمال حق اختيار دارندة آن، صد سهم سیسکو را با قيمت هرسهم ۶۵ دلار به وي بفروشد.

اگر قيمت سهام سیسکو افزايش يابد و اختيار معامله اعمال شود، بافرض قيمت ۹۰ دلاربراي هر سهم، سرمايه گذار می‌تواند، ۱۰۰سهم را با قيمت فقط ۶۵ دلار خريداري و در نهایت، درآمدي بالغ بر، 2500دلاركسب كند كه با كسرهزينه اوليه برای خريد اختيار، به مبلغ1800دلارسود خالص دست يابد.

نحوه پوشش ریسک:

نحوه پوشش ریسک در قراردادهای اختیار معامله بسیار ساده است معامله گران می‌توانند با خرید قراردادهای اختیار خرید و فروش و پرداخت قیمت آن در برابر  نوسانات قیمت دارایی پایه خود را بیمه نمایند.

نتیجه گیری:

با توجه به راه اندازی بورس انرژی و معاملات بازار برق در آن و با توجه به رقابتی نمودن بازار برق در ایران و خصوصی سازی گسترده در صنعت برق، لذا آشنایی با مبانی اقتصادی بازار برق و آشنایی با ابزارهای مالی جدید ضرورتی انکار ناپذیر در جهت فعالیت بهتر در این بازارها محسوب می‌شود لذا کارگزاری مبین سرمایه با تکیه بر دپارتمان تحقیق و توسعه این شرکت، این نوشتار را جهت آشنایی هرچه بیشتر فعالان بورس انرژی تهیه نموده است.

 

[1]-Call Option

[2] -Put Option

[3] -Exercise Price(strike price)

[4] -European Option

5-American Option